उङकान हान्छे देङदा मपाक्याङ

उङकान हान्छे देङदा मपाक्याङ

प्रा.डा नोवलकिशोर राई 

पूर्वराजदूत तथा भाषाशास्त्री

 
चुङछोप ८ लेनदा संविधान तामा अमुनिनिन निकि दाराखाराचिआ, खानानिन अक्छा सान्दिवा, आइमित दे तमिनिन्यन ?

हाङकाचिहाङआ हाङहोन तुङमा दोत्ओदा हाङकोपच्या हाङहोन अतुङयाङ । संविधाना छाप्मा वाट्टान आइमित साङ हाङकाचिहाङदा खात्मा खोन्कि साङा खाउ मन्त्रालय तोक्मा नि ओ दुम ढियाखाराओ युङयाङ । हाङहोन खोन्कि हाङकाचिहाङ वाट्टान खोन्कि हाङकोपदाओ बुसुमिचि चक्खयआ मरिप्ताखारायुङसा । हाङहोनओ माआङ, हाङकोपओ दुम टोक्पाङ अमुवायुङसा । बुसुमिच्या मिनिन्का लो ह्वा लेनदा संविधाना छाप्मा रम्का नि यङसा मकोन्याङ । खोचिओ चक्खय मान्फेन्ओसा संविधाना छाप्मा अलिनिनओ दुम लिसाओ युङयाङ । आप्पिओ हाङकोप खोन्कि आप्पिओ चक्खयदा मरिप्तादिसाओ बुसुमिच्या हाङहोन यन्पा अखान्याङओसा मिन्मा चाअत्लो लिसायुङसा ।

नुच्छ्या देकि हाङहोन वाट्टान बुसुमिचि आप्पिओ दुम बुदा अयुङयाङओ ?

किवा मना अचानिन । मना चामा पुक्तुनालो मनाङे चामा लाम । मोत्निङे खाकाइन्चि खोन्कि बुसुमिचि अअत्पा काचिदा मवाङदेङ मो मान्मुमाङ अचु सोम असनिन । सुम्काताक हाङकोपचिओ बुसुमि खोन्कि मोदाओ छुकपाङ बुसुमिचि दे मयङ मोङे लियाङ ओ हाङहोनदा । हाङहोन चिप्मादिमाकि चामासेत्मा कालाम बुसुमिचि हाङहोनदा मयुङयाङओसा मोचिओ अचु अत्पा काचि खोचिओ हाङकोपदा वाङाखारायुङसा ।

खानानिन आइमित पहिचानओ हाङछामिलोङदा तयाइन्यन माआङ ?

हाङछामिलोङदा माआङ, अछङ दुमदा वाङाङयुङसाङ । उङकान बाखाछा रिमिचि देकि देङदा छुक्तिन ? अनुच्छ्याङे आन्को मान्लेमासिचि मयुङयाङ । मो आन्को मान्रदामा, मान्लेमासिचिदाङे अनेप्कि आप्पिओन मुमाचामा कालाम ओ हाङहोनदाओ रिमिच्या उङकान निपाङ वेन्सा मचेन्खान्याङ । मोदाछे उङका बाखाछा, टेम्मारिपाङ, मेच्छाछा खोन्कि कर्नालिदाओ मनाचि देङदा मपाआयुङसा । उङका लामदा खाराङकि छुक ठेन्सा लोङङाङाओ माआङ, मोत्नि चमा उङको बेनछे माआङ खोन्नुछे ओ हाङहोनदा देङदा मलिसाओ, देङदा पाक्मायङचिओ मना खोन्कि रिमिचिओ हाङहोनदा काचिकाप खोन्कि सिन्मायु लिने निकि उङका यङदुम मुङाङाओ युङयाङ । मोसो निपाङ उङका चेप्ङा, छाप्ङा ।

हाङछामिलोङदा माआङ, अछङ दुमदा वाङाङयुङसाङ । उङकान बाखाछा रिमिचि देकि देङदा छुक्तिन ? अनुच्छ्याङे आन्को मान्लेमासिचि मयुङयाङ । मो आन्को मान्रदामा, मान्लेमासिचिदाङे अनेप्कि आप्पिओन मुमाचामा कालाम ओ हाङहोनदाओ रिमिच्या उङकान निपाङ वेन्सा मचेन्खान्याङ ।

बाखाछाचिओ मान्रदामा मान्लेमादाचि दि मयुङयाङ ?

सस्क्रितओ अक्ताक दोयङला थिन्ता, पुवालोन्ता, खासिन्ता खोन्कि काचि मुवानि यङ । बाखाछाचिदा ओ दुमचि मात्दङचि । उङकान अक्भोम लिसिन्ने, काचि मुन्ने नि यङिन, साङछे बुया अवाङिमिन् । बाखाछाचिनिओ देम्खाछे अकभोम निलिनिनओ रिमि लिसायुङसा हाङहोनदा । खोक्लिदा खोक्लिसाङवाचि अक्भोम मलिकि मचान, धिनाराआ साङ लोत्मा अरनिनवा सिन्तु मो ङे पाम्टुलारु । अक्भोम लिमादाङका ह्यात्नि लोत्मा खोन्कि आप्पि मान्रदामा काचि उङकान चन्यन । साङछे अक्छाओ अदेङदा वाङमाकि बुया खात्मा अलामिमिन, काचि मुमा अलामिमिन खोन्कि आप्पिओ रिमिओ निम्पाङ अक्भोम लिमा कि बुया वाङमाङे अरन्मिन्यन । वाको अत्पा दुम आन रिमिचिदा युङयाङ । ओ दुमआङे उङकान ओनकादोङ ओयात्नि देङदा लिसिनखारिन, हान मोन्ङे देङदा लिसिन ।

बाखाछाचि देकि वात्नि मलियाङओ मलक ?

देङदा लिसाङ निओ मिन्खाकोप । साङ अरनिन खोन्कि देङदा युङमा मिन्खाकोपआ भुक्तुखातु, खो मिन्मादाङकाङे बुया वाङमा मिन्मा अमुनिन । मना यामपोकआ ओन माआङ मिन्मादाङका चोङलो तुङमादोत । बाखाछाचिदा ओङे मात्दङ, नुवाक बुसुमिङे अलोन्तिमिन्यन । उङका बुसुमि खोन्कि हाङकाचिदुम खिप्ताङओ मना माआङ, खोन्नुछे उङका दे यङङा नालो मना देमबेन मिन्मादाङका देङया लि, खोसो याङपोकङे युन्तुदा । हाङकोपदा मवाङाओ बाखाछा बुसुमिचि आप्पिओ टोक्पो बुसुमिआ दि अपङा खोन्कि चामा नि ओन ममिन । खोचि उङको बुसुमिआ खादा अतात्ङालाङा नि ओन मिन्सा खोचिओ अचु देङदा ओन मवाङयुङ । देत्नि मलोचि मोत्निओन मकाङ, मोत्निङे मच । खोन्कि देमबेन खोचिओ अचु बुसुमिच्या अचु दुम निएनुन, खोन्कि बाखाछाचिओ दुम लोन्सा लामदा मलोनकि मटान । उङकान मिन्मादाङकाङे चित्को मुन्यन । ओकोलो बुया सिन्मादोत । बुया पुक्मालोन्मा, थिन्मालोन्मा खोन्कि अकभुम लिमादोत । उङकान बाखाछा रिमिच्या ओ दुमदा आप्पि तात्मालामा मान्रन्चिनयुक्तिन्चिन ।
बाखाछाचिना पहिचानएनानओ सङ्घियता मलामयाङ, निमनाचि अनुनिन नि मयङयाङ !

ह्वादोङ बुयातारि झाराक हाङकोप खोन्कि बुसुमिच्या सामथ्र्य खोन्कि पहिचानओ दुमदाङका सङ्घियता तात्मादोत नि मयङाओङे युङाङा, आइमितलो पहिचान माखान्याङसा सामथ्र्यओ दुमओन मुमा ? वाको अअत्पा दुमआछे नु ? पहिचान खोन्कि सामथ्र्यओ दुमचि लाप्माचिदोत, खोन्नुछे खाउ—खाउ दुमचि लाप्माचि निकि अकठोङ लिमाकि अछङदुम लोन्मादोत । संविधानसभादा लुमायु दुमचि रिसोर्टदा खात्याङसा मोसो नाक आन्को आन टाङदा बुसुमिच्या देकि अभुङदियाङ ? संविधानसभादा मुमायु यायोक बुसुमिच्यो खिमदा मुमा ? झाराक दुमदा ओदाओ पानिवाङ बाम्नाच्या ह्युनि मछुक्ताओ रिमिचिओ सिन्मायु रन्माकि आप्पिओन चामा मलाम्याङ । पहिचान निओ ओदाओ ह्युनि मछुक्ताओ रिमिचि खोन्कि मनाचि निम्पाङ चाहा लियाङओ । हाङकाचि मुमा खोन्कि चामायुदा आप्पि ओन युङमायुङमाओ खान्अत्ओ मिचिनङआ आइमित सिरिपेचा मान्वात्कादा हाङच्या पहिचानओ दुम मुमा मपनिनिन ।

उङकान अक्भोम लिसिन्ने, काचि मुन्ने नि यङिन, साङछे बुया अवाङिमिन् । बाखाछाचिनिओ देम्खाछे अकभोम निलिनिनओ रिमि लिसायुङसा हाङहोनदा ।

पहिचान ना रिमिकुप नि मयङयाङ मलक !

पहिचानओ दुमदा रिमिओछे दुम ता । खोन्नुछे रिमिओ ओन दुम झाराक माआङ । खाउ ठोङदा रिमिकुपओ दुमदा दलित मयुङ कि मोदा अक्ताक रिमिआ निरिमि रिम्तुयुङसु, मुवाको ठोङदा रिमिओ दुम मुमाङे अनुनिनओ दि दुम युङयाङ ? आराङयुङका अक्ताक रिमिआङे हाङहोनओ झाराक चासुम चायाङसा युङमा नुओ ! आप्पिओ रिमिओ नङदा खङमा नुओ खोन्कि निरिमिआलो आप्पिओ रिमिओ पहिचानओ दुमङे मुमा अनुनिनओ ? पहिचान नि ओ रिमिकुप नि कायङचि उङका लोङचङ— चित्लोदाछे आप्पिओ रिमिओ पहिचानओ दुम मुमा पनि, एन्मा ना एनाखानुमनाङ । रिमिओ नङदा झाराक मुमादोत नि ओ दुम माआङ उङका यङङाङाओ । उङका आप्पिछे उङको किरावा लिसाङकि निटोलाङखाइसाङयुङसाङ । दछिन एसिया रिमिकुपआङे देङया लिसाओ युङयाङ, अक्ताक रिमिआ ओन चासा युङमा खोन्कि निरिमिचि चामा मान्तोकमाङओ नितिआ । खानानिन आप्पिओ रिमिओ नङदा चानुओ चायाङसा हाङहोन ह्युत्नि मान्टोन्दानुम । आन्काओछे आन्काउ सिन्मायुदा हङमा पसा हाङहोन बुया खात्तानुम ।

पहिचानएनानओ सङ्घियता लिलो नुच्छ्या हाङहोन बुया खात ?

सिक्किम चोउम्ने । पवन चाम्लिङआ मोया अक्छा कामि, हवाङ भोटे, अक्छा बाम्ना खोन्कि अक्छा किरावा हाङयङमिटाङ मुयुङसुचि । मोयाओ झाराक रिमचि हाङहोन तोम्खादा पाउयुङसुचि । दि सिक्किम वातुपयु वाङाखारायुङसाकि ? दिल्लिआ याङ भुङसुकि सिक्किम बुया दाराओ माआङ । याङआ ओन हाङहोन बुया खात्ओछे माआङ । देम्खातारि हाङहोन झाराक रिमिचिओ अलिनिन; झाराक रिमिचिओ ओको उङकोछे हाङहोन नि ममिनओ अलिनिन मोनबेन तारि हाङहोन बुया अखात्निन । खोन्किङे हाङहोनदा अचु सिन्तुप मान्तोक्कादाचि निम्पाङ पहिचान चाहा लियाङओ ।

बद्धे हाङहोन तकोलिन, हाङहोन खोन्कि रिमि बुया खात्मा दुम दि वा तलुन ?

बुयाउ नुमिनकाचि । देमतारि बुसुमि, पापा, मामा खोन्कि छाचि नुमिनकाचि निमुनिन, मोनतारि अक्ताक खिम ना बुया खात, ना हाङहोन बुया खात । हुवाउ, सावाकाचि । नेपालादा काचिसिवा कामुच्या नुमिनकाचि कामुआ हुवा लोन्टोक काचि मु, कासोआ मुमाङे अमुनिन । नुमिनकाचि कामु चासुमिआ लेनओ ८ लोन्टोक काचि मु, अअत्पा चासुमि काचि मान्मुमाङ निमनाचि काचि मुमेत्सा चायाङसा युङ । नेपालिचिओ प्रतिव्यक्ति आय ७ बोम डलर मुयाङ नालो उङका झाराक देङदा कोत्तुङदोङओ हाङहोन माल्दिभ्सओ प्रतिव्यक्ति आय ६ भोम डलर मुयाङ । अक्ताक सङटाङ मात्दङओ हाङहोन वात्नि कातोक लिसायुङसा । खाउ हाङहोनदा अक्ताक रिमिछे नेङटाङदिसाङ नि अमिन्निन, मोको हाङहोन बुया खात । नेपाला लोङमाओ निकिङे पहिचानएनानओ सङ्घियता चाहा लियाङओ ।

हाङहोन ना अक्ताकओन माङकुपओ मुमा निकि मनाचि मलोङयाङ मलक !

माङकुप, चामायु, हुम्मायु खोन्कि हाङकाचिमिन मनाओ आप्पिओ युङ । उङका खाउ हाङकाचिकुपदाछे अयाक्नङनङ, खोन्नुछे उङको हाङकाचिमिन युङयाङ । हाङहोनआ ओको माङकुप लिमादोत, ओको चामादोत, ओको हुम्मादोत खोन्कि ओङे हाङकाचिमिन मुमादोत निकि हाङछामिछाचि रिम्मा अनुनिन । नेपाला धर्मनिरपेक्षतादाङका देङ अलानिन ।

आइमितओ बाखाछा हाङछामिखालोङदा दि तखाम्यम ?

मइन्नान्चिनओ बाखाछा बुसुमिचि हाङकाचिकोपदा मयाक्याङ । बुसुमिच्या दि मपचि अतातकि अचा । अचिलोक कारचि हाङकाचिकोपओ देङदा मयाक्याङ । ताने अतानिन्ने हाङछामिखालोङलो मुमाङेदोत । तोक्मायु मान्तोककादाच्या तोक्मायु लाम्माङेदोत । आन्को हाङछामिखालोङआ दे लि ओन्दे निकि मिन्मा रक्मा अनुनिन । साङ माखारायुङसा, खोसा आप्पि निम्पाङ लाम्मान्चिन्ङेदोत । देमबेनतारि हाङछामिखालोङ अलिनिन, हाङहोनदाओ सामन्ति बुसुमिच्या हाङहोन अचायुङ । बाखाछाचिओ पहिचानओ हाङछामिखालोङ झाराकको खान्नुमा, नङनुमाओ निम्पाङछे हाङछामिखालोङ मान्मुमाङ अनुनिन ।

हान भाकआ वात्नि बुक खाओबेन नाबु साङसा इम्मा खोन्कि साकामा लुओ बेन बाखा भुन्मा अनुनिन बाखाछाचिआ । उङका निटिमाङयुङसाङ निकि युङमा ओन माआङ आप्पि साङाछे टिम्मा अरन्मिनओ लिमादोत ।

काहानः खोप्तोङ राजालिम

क्याटेगोरीः राई, राष्ट्रभाषा