राष्ट्रपति उत्कृष्ट कृषक सिरिफा कातोक्पा

राष्ट्रपति उत्कृष्ट कृषक सिरिफा कातोक्पा

बान्तावा राइ भाषा । छोक्वासि चासुमि फत्तिलाल राइ

 

‘आन्कान टोङनि्कि द्याको नुछे अढिवाङ काचि मुन्नालो मो योक्दा नुपोन्मि (विकास) आ आन्केन लाम्मा कर छुक । खोन्ओसा आन्कान टोङमाकि दितेनि साप्टेन निपाङ छोक्वासिला मुमादोत ।’

ओहावाङा भोजपुराओ देङसुवा ह्यान्खायाओ खामदा (दुर्गम र पिछडिएको) युङ्सा २८ कादोङ बुयादाङका छोक्वासिला चासुमिदाङका छेन्बि ऱमालाम सेन्मु काखाङ म़ना मारा ६७ बात्तुओ फत्तिलाल राइ युङ्याङ । ओ यायोक साप्टेनमुक्लादा तुप्मा योक्दा झाराकचिदा मु । खोन्नुछे ओ अयायोक्आ साप्टेनचिओ कोङ मान्चादो । खोचि मय़ङा- ‘छोक्वासि चासुमि मुनदाङका खादाङका टा इ काक्बोप लिम, कोकोलोक्मा कि साम्पिचा ? खादाङका तात्माकि चामा ?’ नि लोसा दुमसिवा अछोत्ताङा ।

साप्टेनचिदाङका टाओ डुमसिवा बाखादा रेत्सा छेन्बि ऱमा (आम्दानी) ओन्कि तुत्ता खाङमेत्मा लिसाङा । आन्कान उन्कोधाप व़कदा १० पाथिखेङ कोकोलोक्मा ओन्कि मोन्ङा साम्पिचा सिमा लि । मोदाङा सुम्काटाङ छोक्वासि टाङ लित्तुम़नालो ५ बोरा चाय़ङ टा । छेन्बि ऱमा मान्लिकि ? वाको अदुम साप्टेन झाराक्सा एन्मा मान्लि । खोचि छोक्वासि चासुमिदा कोङ मान्पाक्चि । बुयाओ कोकोलोक्मा, साम्पिचा कि काक्बोप लिम दात्निङे मवाङा । छोक्वासिला चासुमि काचि कामायु काचि कि छेन्बि ऱमालाम नि तुप्मा ङे मान्लि ।

दितेनि टेन भोजपुर ढिटेनओ देङसुहोनओ रानिबासा साप्टेनओ वडा नं. ३ दा छुक । ओ टेनदा तुक्लोक छोक्वासि सि । ओ टेनदाङका भोजपुरा ढिटेन काचिखिम टामालामा दित्छा मान्खुनकादापा म़ना तामालामा अक्लेन लागा लि । मोहावाङे सुनसरिओ चतरा साप्टेनतुप्ला कि धनकुटाओ साप्टेन तुप्ला तामालामाछे मान्ङा लागा लि ।
ओ दितेनिदा वाङे चकदाओ लुङगिना, गुर्धुम, लुङखिम टेनचिदाछे खान्नुलो छोक्वासि सि । ओ टेनचिदा आराङयुङकाङे उन्दादा छोक्वासि लित्सा तामा लिसाङा नुछे इन्मालाम चासुमिनालो खोन्लेका मान्लियाङ । ओ टेनचिदाओ छोक्वासि सुत्थिको लेम । वाको छोक्वासिवा निटेनदाओ लुमा अलिनिन ।

दिटेनदा आराङयुङकाङा खिम-खिमदा हृवा सुम्काताङ छोक्वासि लित्मा थाप्स़ङ युङाताओ । ओन्का ताङआ सिसुओ छोक्वासि आप्पिआ चामा, छुक तुप्मा सिवा पोन्मा लिसाङा । मोदाङका हेनाओ हेन्चानालो ४ लेनओ लामदा खुन्माकि चतरायु तात्मालामा कि बनियाचिदा इन्मा लिसाङा । मोदाछे मान्वाङनालो धरानाछे तात्मालामा लिसाङा । ओ इन्माकि अकदोङ लात्मालिलो युम, आअ्वा, बाङगा कि तित तात्मा लिसाङा । मोबेन टेनदा छोक्वासिला कापाकचिदाछे २०/२५ काताङदाङका धात्नि कापाकचि मात्द़ङ्याङचि । छोक्वासिला चासुमिदा खोन्लेका कोङ चुप्मा मान्लियाङ । खोन्नुछे देम सिया खोन्ङा चक्नि वाङा खाराङा ।

ओदाओ चासुमिचि छोक्वासि चासुमिदा वाङमा मान्लामदामा दिछे नालो ४ कालेनतारि खुन्माकि सुनसरिओ चतरायु इन्सि धान्माओसाछे । मोबेन छोक्वासि कासि हाङपाचिआ अक्ढाङ अक्ढाङ लुङदा हामा दोराङा । मोछे माआङनालो इनामा लुङदा (सस्तो मूल्यमा) प़मा दोराङा । चानालो टेनदाङा वाङाखाराङा । ओसाछे टेनदाओ म़नाचिओ कोङ चाआ चोङो । मोहिब छोक्वासि इन्मा दोरानालो अकभुङ छोक्वासिओ देम्का याङ नि इन्मा लिसाङा । किलोदा हाक्सा इन्मा मात्द़ङ्याङ । मोसाआछे अलुङ नेक्ताङा ।

फतिलाल राइओ अखिमदाछे आराङ्ङा दिमाआ पाउचिओ ५ काताङ छोक्वासिचि मयाआङा । खिमडा चामा, अम़नाचि निपाङ छुक टुप्मासिवा खान्नुलोङे याआङा । मोन चा, हासाकि हेनाओ छोक्वासि चतरायु धान्ताकि इन्मायङ छेन्बिआ युम, आअ्वा, बाङ्गा कि तितखात खित्मा लिसाङा । खोन्ओसा खो निपाङछे खोन्लेका छोक्वासि चासुमिदा अकोङ मान्चात्दोङो । पित, छेङ्गरा, भाक कि वा केन्मा, चा पाक्मा ओन्साङा लात्तुङो थासुङोछे ।

अखिमदा देङदा छाचि लियाङसा पोन्सा खात्मा अपुङसा । ओदाङकाना खिम तोम्मा चाअत्लो लिसा बाना । बेनवाङा छाचि खिप्सि खान्मा मडोरा । तित पमा, चामा प़मा मडोरा । हानदाङका चलोक फेक्वा चाहा लिमा पुङ्सु । पित, छेङ्गरा, भाकदाङका ताओ फेक्वाआ लात्मा छिरु । टेनदाओ कातोक्पाचिओ नाक याङमा अछ़मा छ़छ़ । मो योक्दाङे चोप्नि (ट्याक्कै) घोडेटारा साप्टेन तुप्लादा साना किसान विकास छेन्बिखिम हाङकोपआ एम्मा प़मा लिसा । ओ साना किसान छेन्बिखिम तादाङकाना फत्तिलाल राइओ मिचिऩङ फान्ता । ओ बेङकाआ साप्टेनदाओ चासुमिचि निपाङ आप्पिओ ऩङदाओ व़क, स़ङ युङसा नाक प़मा पुङसुचि । खोसाछा यावाछाचिनेन टोङसा नाक लोन्माकि खिम टोम्मा मिन्मा मु । साना किसान य़ङावा यावाछाचि कोप्सा भुङ एम्सा । ओबेनतारि दितेनि साप्टेनदा अनाम्प़क यायोक युङमा थाप्स़ङ मात्द़ङ्याङ । साप्टेनओ यायोक अखोलेन लिसाङा ।

साना किसानदा नाक कालोक्चिओ अखोलेन सऱङ व़क, स़ङदाओ काचि मुमा, अनाम्प़क झाराक तुप्मा कि यायोक मुमा । टर्चलाइट मात्द़ङ्याङओसा यायोक्दा तामा योक्दा ओन्कि लामा योक्दा बास़ङआ खात्मा, लामा डोराङा । बास़ङ ओङसा अखाखुतओ यायोक्दा तामा, लामा लिसाङाओ अखाकि टेनदाओ कातोक्पावाचिआ लोमा मपुङसुचि- ‘चासुमि नाकआना म़नाचिआ अखाखुत्छेखा अचोम़क लेत्मा लियाङ । दुखुपछा माखात्याङ ।’ भुङ एम्मा लिसादाङका साङा साङ्वा केन्मादा, साङा छेङ्गरा केन्मादा अयावाचि नाक मलोन्सा । साङ्वा केन्मादा चलोक नाक प़मा लिसाङा । खोन्नुछाङे फत्तिलाल राइआ नालो छोक्वासि चासुमिदा नाक लोन्सु । ओ नाक निपाङ खोसा बुया हृवा भुङ काताङ छोक्वासि ताङङे साना किसान छेन्बिखिमआ प़ । ओ छोक्वासि ताङ्चि तारुचिकि खिमभेन व़कदा सोत्तुचि । मोहावाङे मो ऩङदा फेक्वाछे नाक अपुवा ।

ओबेन दोङ २०४३ दोङ वालेन सोन युवाङा । ओसो निपाङ खिमदाङकाछे नुलोक फामा लिसा । छोक्वासि ताङ देम लिम्सा पोन्सा खाराङा खोन्ङा अमिचिऩङछे पोयाङा । खोन्ओसा खो काचिदाङका कासाछे छोक्वासि ताङचिङे सोप्सि तालाङा । मोदा खाराकि छोक्वासि ताङछाचि खेनआ, सारिमाआ लाउङोचि हे माआङ, थाबुत खेन पुक्तुङोचि हे माआङ चोउलामुङोचि । मोनहिदाङका युङा ताओ अथाङ्वात (बानी) आइमिततारि छे फत्तिलाल राइआ कक्तुङो । वात्नि चयाङसाङे ४/५ कादोङदाङका फाटाकफोटोक सिमाछे अपुङसा । ओ खाङसा चलोक अमिन्मा पोन्सा खारा । खो यङ- ‘छालिम सोत्तुमकि ओन अनुनिन । छावाङा खाङमादोत ।’

ओबेनतारिछे टेनदाओ यावाछाचिआ छोक्वासि चासुमिदा कोङ पाक्मा मान्लि । खोसाआनालो अदोङकोन तेप्सा खात्तु । हृवादोङतारि साना किसानयाङकाङे बात्सा लित्ता । देम निचिदा खित्माओ नि मिनाकि इदेङदाङका आप्पिङे छोक्वासि छा भुङमा पुङसु । मोदेङ आप्पिओसाङा थामा पुङसु । आइमित अको झाराक अव़कचि छोक्वासिआ भेम्सुचिउचि । मान्खिप युक्तुचि देम्काताङ मयाक्याङ निकि । हृवा भोम (हजार) काताङ म़याक्याङ हे नि य़ङ ।

आराङ्वा आइमित खुन्माकि चतरा इन्सि खात्मा अदोत्निन । सुम्कादोङ बुयादाङका टेनदाङा रङबि ताओसा खिमदाङे फेरवालेचि खित्सि म़ता । ओदाओ छोक्वासि चुङधिदेङदाङका नाङचुङ भेप्लो खात । मोबेन निटेनदाओ छोक्वासिचि मचिन्चिन । बुया भुङ बोप लाम्पा इन्मा लिसाङानालो आइमित किलोलाम्पाङे इन्मा लि । अताङदाङे किलोओ ३० कायाङदाङका ४० कायाङतारि छुक । फत्तिलाल राइआ आइमित अकदोङदा मान्लिनुछे ३ सुपिदाङका ४ सुपितारि छेन्बि लाप्मा लि ।

खोसाआ छोक्वासि छाताङछे इन्मा लि । अदोङपित्छे छाताङ पोन । खोसुत्दा अनाम अनाम (छिमल छिमल) ओ छोक्वासि छाताङ युङ्याङ । छोक्वासि छाताङ पोन्मा पुङसुदाङका साना किसानआछा छाताङ खात्मा लिसाङा । आइमितछे कृसि विकास छेन्बिखिमदाङका दोत्मा लिनुछा इन्मा छिरु । टेन साप्टेनदा ५ मेट (फिट) दाङका धात्निओ ओन इन । वाको भुङमायङ ओदाङा बात्मा सिमाछे पुङ्सु । ओ अकताङओ ५ बोमदाङका ६ बोम याङ छुक । अको असिन्मातोक्मा ताया (अनुभव) लाम वाको छाताङ सोत्मा ओन्लेका अनुवाक दित्छा माआङ । ओ सोत्ओ दोङदाङकाका बात्मा सिमा पुङसु । भुङखा खामदा छाताङ खाङमा पोन्मा नेक । सोत्तुमकिछे पित, छेङ्गरादाङका रात्माछे खोन्लेका अदोत्निन । ओदाङकाछे फत्तिलाल राइआ अकदोङदा २० भोमदाङका ५० भोमतारि याङ ऱमा लि ।

आइमिततारि छोक्वासि लाम्पा देम फेक्वा ता, ओसाआ खिम तोम्मा लात्तु । ओसाआ छा नाम्मितचिदा फेक्वा दोत्मा दुम अलिनिन । खो यङ- ‘आइमित तायाङओ फेक्वा पेन्सननालो हानओ १० कादोङ देङदा तामा पुङसुआ फेक्वानालो छोक्वासि चासुमिलाओ फेक्वा ऱमा (व्यावसायिक आम्दानी) लि ।’ अको अमिन्मादा मोन्हिदा चुक्लोदाछे १५ सुपि लेका लि । मोनहिदा १५ सुपि ऱमा निपाङना बड्ढे याङ पाक्मादोत । माआङनालो खान्नुओ जागिरा चामादोत । मोचिदा मोन्लेकाङा तुत्ता चामा दुम याक्याङनालो ओदा मात्द़ङ ।

फत्तिलाल राइआ खादाछे मिचिऩङ मान्खान छोक्वासिला चासुमिदा वाङाकि खान्नुलो काचि मुसा २८ कादोङ खान्सु । ओ खाङमा लिसाकि नेपाल हाङकोपआ आइदोङ २०७१/७२ ओ हाङहोन्पा उत्कृष्ट चासुमि सिरिफा प़मा लिसा युङसा । ओ सिरिफा निपाङ छेन्बि १० भोम। भुङ कि प्रमाणपत्र आत्छ़ खाराओ कानाम १८ लेन भोजपुराओ ढिटेन कृसि विकास काचिखिमदाङका खोसाआ लोक्मा लिसा युङसा ।

काचि मुननालो दि अलिनिन कि निओ दुम चामुसिदाओ अकतेत खाङमुलाम म़ना युङ्याङ- फत्तिलाल राइ । एनुम्ओ बेन्ता देङसुओ हृयान्खेयाओ टेनदा युङसा छोक्वासिला चासुमिओ सेन्मु खाङमा उलाङ दुम वा लुन । खोन्नुछाङे सेन्मु खा, चासुमि मुवा, सेन्मु हङमु दुम लिसा । आइमित अछोक्वासि ताङचिआ भरेलि सिमा अपुङसाओ योक्दा चोप्नि रङबि लामछे तादिसा । मिन्लाम (योजना) मुन्वा । अबाङगा भुङसा । खो खाङसा आइमित साप्टेनचिआछाङ छोक्वासिला पाक्मा अपुङसायुङसा । ओहावाङे नुपोन्मि दुम कामु नुपोन्मि म़नाचिआ देत्निहिदा आप्पिदाङकाङा पुङमादोत निओ चासुमि फत्तिलाल राइओ अमिचिऩङ दुमदाङकाछे ताया खेङमा ऱमा लि ।

क्याटेगोरीः राई, राष्ट्रभाषा

लेखक बारेः

चन्द्र हतुवाली

हतुवाली संस्कृतिकर्मी हुन् ।